नाते मनुष्य-निसर्गाचे

वन्यप्राण्यांच्या अनाथालयाची ही एक नवलकथा. शिकारीवर जगणारा आदिवासी मिळालेला कुठलाही प्राणी भाजून - शिजवून खात असे. पोट भरण्यासाठी मारलेल्या या प्राण्यांच्या पिल्लांचे हक्काचे घर म्हणजे आमटे यांचे वन्यप्राण्यांचे अनाथालय.

१९७४ साली डॉ. प्रकाश आपल्या सहकाऱ्यांसोबत जंगलात फिरायला जात होते. तेव्हा काही आदिवासी बांधव खाण्यासाठी मारलेले माकड खांद्यावर वाहून गावाकडे चालले होते. त्या मेलेल्या माकडीणीला तिचे जिवंत पिल्लू बिलगून बसलेले होते. त्या आदिवासींना विनंती करून डॉ. प्रकाश यांनी धान्याच्या बदल्यात ते पिल्लू मागून घेतले. अशी या अनाथालयाची सुरुवात एका माकडाच्या पिल्लाने झाली. त्यानंतर लोक बिरादरी प्रकल्पाने अनेक अनाथ प्राण्याच्या पिल्लांना छप्पर दिले आहे - बिबटे, साप, अस्वल, हरणे, मगर, तरस, माकड, घुबड, घारी सारखे विविध पक्षी. स्वतःच्या करमणुकीसाठी नाही तर वन्यजीवांच्या संरक्षणासाठी उभे केलेले हे अनाथालय! त्यातील प्राण्यांवरचे असलेले डॉक्टरांचे प्रेम पाहून आज आदिवासी समाजाला हळूहळू याची जाणीव होते आहे की प्रत्येक वन्यजीव हा आपला शत्रू किंवा आपली शिकार नसते. जीव लावला तर कितीही हिंस्र वाटणारा प्राणी ही माणसावर प्रेम करू लागतो.

अनोख्या प्रेमकथा

आजतागायत हजारांवर प्राण्यांना प्रकल्पाने सांभाळले आहे, शक्य असल्यास सुटका केलेली आहे. काही विस्मृतीत गेले असतीलही; पण अनेक प्राण्यांनी त्यांची मोहोर कायमची इथल्या कार्यकर्त्यांच्या मनावर उमटविली आहे.

राणी - अस्वल
'राणी अस्वल' हा प्रकल्पातला पहिला वन्यजीव आणि म्हणूनच तिला एखाद्या राणी सारखी वागणूक मिळाली. ती कधीच पिंजऱ्यात राहिली नाही तरीही तिने कधीच कुणावर हल्ला केला नाही. दुपारच्या वेळी जेव्हा डॉ. प्रकाश विश्रांती साठी घरी येत असत तेव्हा ही राणी ते वाचत बसलेले असताना त्यांचाच अंगठा चोखत त्यांच्या मांडीवर झोपत असे. रोज संध्याकाळी ती डॉक्टरांबरोबर ३ km दूर असलेल्या नदीवर चालत जात असे. अशी ही राणी, डॉक्टरांनी त्यांचा स्वतःचा २ वर्षाचा मुलगा दिगंत याला जवळ घेतल्यावर देखील नाराजी व्यक्त करत असे.

नेगल - बिबट्या
पहिले २ बिबट्याचे बछडे मांसाच्या कमतरतेमुळे जगू शकले नाहीत आणि पाठोपाठ 'नेगल' ची स्वारी डॉक्टरांकडे आली. या पिल्लाला जगवायचेच असा निर्धार करून डॉक्टरांसह अनेक कार्यकर्ते जवळपासच्या जंगलात -गावात मेलेलं जनावर किंव्हा एखादी मरायला टेकलेली म्हैस मिळते का ते शोधायला बाहेर पडले. अथक शोधकार्यानंतर एक मेलेलं जनावर सापडलं आणि नेगल जगू शकला. आपल्या खेळकर स्वभावाने थोड्याच दिवसात नेगल सगळ्यांचा लाडका झाला. त्यालाही कधी पिंजऱ्यात ठेवण्याची वेळ आली नाही. साप चावल्याचं निमित्त होऊन काही महिन्यातच नेगलचा मृत्यू झाला.

मुन्ना - बिबट्या
'मुन्ना' या बिबट्याचं डॉक्टरांच्या मुलीशी -आरती शी एक अनोखं नातं होतं. छोट्या आरती ची जेव्हा शाळा सुरु झाली तेव्हा मुन्ना सुद्धा तिच्या मागं शाळेत जाऊ लागला आणि शिक्षकांची भंबेरी उडू लागली...शेवटी मुन्नाची शाळा सुटली! प्रकल्पाचे जेष्ठ कार्यकर्ते श्री. विलास मनोहर म्हणतात की आवाजाला कधीही प्रतिसाद न देणारा असा बिबट्या हा प्राणी - मुन्ना, आरतीला मात्र लगेच प्रतिसाद देत असे.

सुरुवातीला जेव्हा हेमलकशाला येणारा पक्का रस्ता नव्हता तेव्हा या दुर्गम भागात जणू एक विश्व च सामावलं होतं. कालांतराने जेव्हा रस्ते झाले, दळणवळण वाढले तेव्हा इथली स्थिराचित्तता हळूहळू कमी झाली. आजही या वन्यजीवांच्या अनाथालयात ६० पेक्षा जास्त प्राणी प्रेमाने वाढवले, सांभाळले जात आहेत. फक्त बदललेल्या कायद्यामुळे आज त्यांना बंदिस्त ठेवावे लागत आहे; पण तरीही डॉक्टरांचे त्यांच्यावर व त्या मुक्या प्राण्यांचे डॉक्टरांवर असलेले प्रेम तसूभरही कमी झालेले नाही.

भेटा रानमित्रांना